10 Van NDSM naar Tuindorp Oostzaan, Amsterdam Noord
Korte beschrijving
Er zijn veel steden in de wereld met een overriviers stadsdeel. Amsterdam heeft stadsdeel Noord aan de andere kant van het IJ. Noord was voor veel stadsgenoten lange tijd terra incognita. Dat is voorbij. Noord is hip geworden. Nog altijd kost het wat tijd om er te komen, maar de tocht met de pont is ook een kwartier lang genieten.
Je vindt hier een mozaïek van tuindorpen. De oudste zijn van de jaren 1920 en sinds 2000 wordt er vol op nieuw gebouwd.
Ga direct naar RouteYou
Download de routebeschrijving als pdf
1 NDSM
De Nederlandse Droogdok en Scheepsbouw Maatschappij heeft zijn basis op het Oostenburgereiland. Toen de schepen te groot werden voor de binnenstad, vond het bedrijf in 1915 de ruimte in Amsterdam Noord. Onder leiding van de familie Goedkoop groeide het uit tot een van de grootste en meest innovatieve scheepsbouwers in Europa, met zo’n 6000 werknemers op het hoogtepunt in 1937. Wat moet het hier een mierenhoop geweest zijn! In de IJ-kantine aten de arbeiders hun van huis meegenomen boterhammen op.
2 Het Kraanspoor
Het kraanspoor is een 270 meter lange constructie waarop een kraan heen en weer reed om een megaschip op de NDSM-werf te bedienen. Architect Trude Hooykaas zag daar industrieel erfgoed in en een interessante basis voor een kantoorgebouw. En ziehier het resultaat uit 2007.
3 Vegastraat
Tuindorp Oostzaan valt uiteen in twee delen. Dit stuk, ten zuiden van de Meteorenweg, is aan het eind van de jaren 1930 neergezet, naar een ontwerp van de heer Jo Mulder, architect in dienst van de Stedelijke Woningdienst. In lange rijen staan de gezinswoningen aan de Vegastraat en de Kometensingel. Het metselwerk in klezoorverband is typisch voor de nieuwe zakelijkheid, de bouwstijl van de jaren 1930.
4 Museumwoning
Aan de Meteorenweg 174 staat de Museumwoning Tuindorp Oostzaan. Het is elke tweede zondag van de maand open. Leuk om er een kijkje te nemen (slechts 3 euro pp). In april 2021 vierde het museum het 100-jarige bestaan van de wijk.
5 Tuindorp Oostzaan
Tuindorp Oostzaan is begin jaren 1920 gebouwd naar het plan van Berend Tobia Boeyinga. Op de bijgaande tekening kun je zien hoe mooi het stedenbouwkundig ontwerp was, bijna symmetrisch, met pleintjes, plantsoentjes en centrale voorzieningen voor een sociaal buurtleven. Op de grond is het een leuke wirwar van straatjes, tuintjes en poortgebouwen, kortom een paradijs voor kinderen die verstoppertje willen spelen.
Tussen de twee wereldoorlogen zijn in Amsterdam Noord zes tuindorpen voor arbeiders gebouwd. Het idee van het tuindorp komt uit Engeland, waar fabrieksdirecteuren vanuit welbegrepen eigenbelang hun arbeiders huisvestten in sympathieke woninkjes. In een vertrouwde omgeving konden zij wonen en in hun tuintjes hun eigen groenten verbouwen. In Amsterdam bouwden niet de ondernemers maar de toenmalige Gemeentelijke Woningdienst de vriendelijke buurtjes. Hier in Tuindorp Oostzaan staan zo’n 1000 woningen.
6 Zonneplein
Het Zonneplein is de ontmoetingsplek bij uitstek. Blikvanger is de Zonnewijzer van Robbert Rittmeester, in 1990 neergezet ter herdenking van de watersnood hier in 1960.
Op het plein kun je een 360-gradendraai maken: wat voor winkeltjes zijn er nog? Centraal staat het buurthuis: het Zonnehuis. Nu zijn wij individualisten en een beetje wars van gemeenschapszin, maar als je de kans krijgt om eens in het Zonnehuis te kijken, dan krijg je een beetje dat gevoel voor buurttoneel terug.
7 Sacramentskerk
De Sacramentskerk staat aan de rand van de buurt. Het is een ontwerp van de architecten Adriaan Evers en Gerard Sarlemijn uit 1952. Het toont een bouwstijl die teruggaat op de laat-Romeinse bouwkunst, zonder de protserigheid van marmer, zuilen en standbeelden en met ingetogen metselwerk van baksteen. Het gebouw heeft haar oorspronkelijke functie verloren, maar is op verzoek van de buurtbewoners tot gemeentelijk monument verheven. Sinds mei 2021 zit er een veganistisch restaurant in, Cometa. Op dit moment is Cometa gesloten in verband met bouwactiviteiten.
8 Oostzanerdijk
Moet je je even voorstellen dat de Oostzanerdijk in 1850 nog de Oostzanerzeedijk was. Het was de dijk langs het IJ, een inham van de Zuiderzee. Alles rechts van je was water, de Buiksloterham. Tegenover het Centraal Station lag niet meer dan een smalle landtong. Moet je nagaan, hoe Amsterdam begin 20ste eeuw gegroeid is door aanplempingen en droogmakerijen. Daar is IJburg een kleintje bij.
De Oostzanderdijk is zo’n lekker rommelig, onpretentieus dijkje, dat zo charmant aan Noord is.
9 Tuttifruttidorp
Na de Tweede Wereldoorlog ging de aanleg van tuindorpen door, maar steeds in een andere vorm. Tuttifruttidorp is gebouwd in de jaren 1950, volgens het Airysysteem, met geprefabriceerde betonnen bouwonderdelen. Volgens Wikipedia is dit terrasdorp gebouwd op slib uit de Amsterdamse grachten, en kon het dankzij deze ophoging droge voeten houden tijdens de dijkdoorbraak van 1960.
10 De Bongerd
We lopen nu langs De Bongerd, het nieuwste tuindorp aan de Oostzaanse kant. Sommige huizen hebben grappige waterborden als omlijsting van de ramen, een verwijzing naar de oorspronkelijke houtbouw in Waterland.
Sinds de jaren 1960 was dit een volkstuinencomplex, maar die is voor de nieuwe wijk een paar honderd meter noordwaarts verplaatst.
11 Hogeland
We passeren nu de wijk Hogeland, die in de jaren 1980 gebouwd is op de plek waar tot in Tweede Wereldoorlog een vliegveld gelegen was, Vliegveld Buiksloot.
Wat bij de laatste drie tuindorpen ontbreekt is een centraal plein en voorzieningen. Daardoor mis je een buurtgevoel.
12 Broedplaats NDSM
We zijn weer terug op het NDSM-terrein, dat in deze eeuw herontwikkeld is tot broedplaats.
Na de Tweede Wereldoorlog ging het langzaam bergafwaarts met de werf. Nieuwe ondernemingen startten werven in lage-lonenlanden. Na enkele reorganisaties ging de NDSM in 1984 failliet.
Oud-werknemers onderhielden nog jarenlang de gebouwen en machines om een herstart mogelijk te maken, tevergeefs. Toen het gebied eenmaal door de scheepsbouwers verlaten was trokken krakers, stadsnomaden en kunstenaars naar dit verlaten gebied. In 1992 werd hier voor het eerst het Over-het-IJfestival georganiseerd.
Eind jaren 1990 kreeg de gemeente interesse in het stuk grond, maakte beleid en daarmee werd het spontane, artistieke experiment in banen geleid, ook financieel. De kunstenaars van het eerste uur werden deels verdreven door commerciële creatievelingen.
Je kunt op eigen gelegenheid het NDSM-terrein verkennen. Er zijn verschillende plekken om met een glaasje van de omgeving te genieten, zoals Plekk en Noorderlicht.