6 De Omval, Amsterdam Oost
Korte beschrijving
De Omval is de buurt waar de Amstel een kronkel maakt voordat zij de stad verlaat. Hier gebeuren de laatste jaren spannende dingen. Even voorbij het Amstelstation groeien het Amstelkwartier, Overamstel en het Bajeskwartier. We gaan er een kijkje nemen. Dan steken we over naar de Rivierenbuurt, een van de laatst gebouwde buurten van Plan Zuid van Berlage. Wat zijn de verschillen?
Ga direct naar de routebeschrijving op RouteYou
Download de routebeschrijving in PDF
1 De Omval
De Omval is het gebied ten oosten van de kronkel in de Amstel. Op de foto hierboven zie je hoe het gebied er rond 1935 bij lag. Bovenin stroomt de rivier richting het IJ. Op de voorgrond de Zuidergasfabriek en op de achtergrond links een jeugdige Rivierenbuurt.
In die tijd werd De Omval nog intensief gebruikt als industrieterrein. Er waren allerlei fabriekjes. Een bekende is Blooker, van de chocolade. Het fietspad dat diagonaal door de buurt loopt ligt op de lijn waar heel vroeger, in 1639, de Weespertrekvaart liep. Die mondt nu iets zuidelijker uit in de Amstel.
In 1839 werd het Rhijnspoor aangelegd, van het Weesperkopstation naar Utrecht, ongeveer langs het traject van de Wibautstraat. Vijftig jaar later werd het spoor met een grote bocht verlegd naar het Centraal Station. Weer vijftig jaar later werd het Amstelstation gebouwd. Midden jaren 1970 werd het einde van het industrieterrein de Omval ingeluid. Twee immense kantoorgebouwen verschenen: Leeuwenburg van de Postbank, nu HvA. Het zijn toonbeelden van brutalistische betonarchitectuur. Later kwam daar Delta Lloyd bij. Misschien vind je ze lelijk, maar het is duurzamer de kantoorkolossen te herontwikkelen dan te slopen. Wellicht komen ze dan in aanmerking voor herwaardering.
In de jaren negentig werd de industrie nog verder verdrongen. Met drie kantoortorens – Rembrandt, Mondriaan en Breitner – ontstond er een klein Manhattan. Op de oever verscheen een serie urban villa’s. De herbouwde conciërgewoning van Blooker aan het fietspad is nog de enige herinnering aan vroeger.
2 Amsteldok
Aan de overkant zien we een ander kolossaal kantoorpand. Dat was tot een paar jaar geleden een witschimmelige aberratie, Rivierstaete, een creatie van Huig Maaskant, architect van de wederopbouw in Rotterdam en het Amsterdamse Hilton Hotel. In 2015 begon een jarenlange renovatie, waarbij de witte kunststof platen zijn vervangen door glas. Nu is het hip transparant en heet het Amsteldok.
3 Overamstel
Twintig jaar geleden was Overamstel echt een gribusbuurt, het thuishonk van de Hells Angels en de Bijlmerbajes. Nu worden we meteen geconfronteerd met de wolkenkrabber State, een ontwerp van ZZDP architecten. Ik vind het wel een gaaf ding, met zo’n ronde hoek in glas. Het verwijst naar het Flat Irongebouw aan Broadway op Manhattan. Dat gebouw heeft neo-Renaissancistische decoratie-elementen; State is bekleed met ouderwetse bakstenen en blijft tot in lengte van jaren een mooi ding.
4 Solitudo
De Solitudobuurt is vernoemd naar een buitenhuis dat hier ooit stond. Er stonden tientallen buitenhuizen langs de Weespertrekvaart, waar zijn ze gebleven? Nu bewonderen de nieuwe stadsvilla’s en het kleine haventje. Het is aardig, voor ons, dat de oever van de vaart publiek toegankelijk is gelaten.
5 Bajeskwartier
We passeren de overgebleven torens van de Bijlmerbajes. De beruchte penitentiaire inrichting met de zes torens werd in 1978 in gebruik genomen. In 2016 werd de nieuwe gevangenis in Westzaan in gebruik genomen en toen kon deze dicht. Eén toren werd nog een tijdje gebruikt om asielzoekers op te vangen.
Hier moet een wijk van 1350 woningen komen, de meeste in torenflats. In de wandelgangen wordt de buurt Bajeskwartier genoemd. Je moet wel 4 ton meebrengen voor een piepklein appartement van 40 m3.
6 Amstelkwartier
Het Amstelkwartier wordt een wijk met 3300 woningen. Het eerste deel, tussen Spaklerweg en park Bella Vista, is af en bewoond sinds 2011. Het tweede deel komt in de punt tussen het park en de Duivendrechtse Vaart en het derde deel achter het park.
Waternet, verantwoordelijk voor de watervoorziening, riolering en waterbeheer, liet hier in de eerste jaren van 2000 een kantoor bouwen door Herman Hertzberger. De twee torens zijn half rond, half vierkant. Eén toren staat op een talud, die richting de oever loopt.
Op die oever is het tegenwoordig heerlijk toeven. Niemand treurt meer om het jachthaventje dat hier na 25 jaar moest vertrekken.
7 Bella Vistapark
Het Bella Vistapark is vernoemd naar een van de buitenhuizen die hier aan de Duivendrechtse Vaart stonden. Elke nieuwe wijk krijgt een eigen parkje. De combinatie met industrieel erfgoed maakt het Bella Vistapark zo leuk. Van Rioolwaterzuiveringsinstallatie Zuid is de watertoren overgebleven, die blijft hier als baken staan. Op de oever staat de voormalige directeurswoning van de Zuidergasfabriek, waarin nu een aardig café-restaurant is gevestigd, Thuis aan de Amstel.
8 Utrechtse Brug
De Utrechtse Brug is in 1954 in gebruik genomen. Voordien werden de werknemers van de Waterzuivering en het Zuidergasstation over de Amstel gezet met een pontje. Met de nieuwe brug konden auto’s linea recta van de Rijnstraat naar de snelweg A2 richting Utrecht rijden. De 250 meter lange en 26 meter brede brug deelt het Martin Luther Kingpark in tweeën.
9 Rivierenbuurt
De Rivierenbuurt loopt van de Amstel helemaal tot aan de Boerenwetering, zo’n 2 kilometer verderop. Het stedenbouwkundig plan is gemaakt onder leiding van H.P. Berlage als onderdeel van Plan Zuid. Dit reusachtige project is voor WOI uitgedacht, maar grotendeels erna uitgevoerd. Het zuid-oostelijke deel is pas in de jaren 1934-1935 uitgevoerd, na een grondige vereenvoudigingsronde. Op de foto bij nummer 1 zie je een simpel stratenplan met vier langwerpige, gesloten bouwblokken. Is deze wijk te vergelijken met de nieuwe wijken aan de overkant van de Amstel? Kijk eens naar de vormgeving van de straten, de bouwhoogte en bouwmaterialen, de connectie met de Amstel, de aanwezigheid van erfgoed. Ik zie meer verschillen dan overeenkomsten.
10 Remise Lekstraat
De Remise Lekstraat is een rijksmonument en de stalling voor de tramlijnen 3, 4, 12, 14 en 19.
11 Vrijheidslaan
De Vrijheidslaan is een van de grote assen in het Plan Berlage. Op de hoek staat een mooi voorbeeld van Amsterdamse Schoolarchitectuur van Piet Kramer. Het pand lijkt wel wratten te hebben.
De Vrijheidslaan gaat over in de Berlagebrug over de Amstel. Deze is ontworpen door de grote architect zelf en in 1932 in gebruik genomen. Vroeger werd de brug bediend door een brugwachter in een hokje in het torentje aan de noordkant.