2 Rondom het Westerpark, Amsterdam West
Korte beschrijving
Deze wandeling begint bij het GWL-terrein, loopt dan door het cultuurpark Westergas, duikt de Spaarndammerbuurt in, passeert het vlaggenschip van de Amsterdamse school en het kasteel van de volkshuisvesting en hopt dan over de eilanden in de nieuwe Houthaven. Via de Staatsliedenbuurt wandelen we weer terug. Onderweg passeren we de Jan Wolkerstuin en een roerend afscheid.
Na afloop kunnen we op het Van Limburg Stirumplein of op het GWL-terrein een drankje doen.
Ga direct naar de routebeschrijving op RouteYou
Download de routebeschrijving als pdf
1 GWL-terrein
We vertrekken vanaf het Watertorenplein van het GWL-terrein. Hier zat ooit het gemeentelijke waterleidingbedrijf. Sinds 1997 is het een natuurvriendelijke en autoluwe wijk met 600 woningen. Leuk om te verkennen, maar vandaag laten we het links liggen. Na afloop kun je wat drinken in café-restaurant De Amsterdam in het oude machinegebouw.
2 Cultuurpark Westergas
Sinds 2003 is het Westergasfabrieksterrein onderdeel van het Westerpark. Het is exemplarisch voor de tegenwoordige opvatting van ontspanning, met veel ruimte voor evenementen, activiteiten en horeca, ‘wilde’ natuur tussen industriële restanten. De ‘wilde natuur’ tiert bijvoorbeeld welig in de lege gashouders. Het ontwerp voor het cultuurpark is van de Amerikaanse landschapsarchitect Kathryn Gustafson.
3 Westergasfabriek
De opdrachtgever van de Westergasfabriek was de Imperial Continental Gas Association. Kennelijk was rond 1900 de energieleverantie een internationale aangelegenheid. Hier werd uit kolen gas gewonnen. Dat procedé raakte in onbruik toen in de jaren 1950 gas in Slochteren werd ontdekt.
Het pad, waarop we lopen, is vernoemd naar de architect Isaac Gosschalk, die veel van de gebouwen hier heeft ontworpen. Gosschalk werkte in alle neostijlen van de 19e eeuw. De bedrijfspanden hier zou je neo-Renaissance kunnen noemen, met de sierstenen en de typisch Hollandse witte spekstukjes tussen het rode baksteen. Hetzelfde geldt voor de twee Bazenhuizen die we passeren. Hier woonden ooit de opzichters, nu is het een kinderdagverblijf.
4 Westerpark
Achter het directiegebouw ligt het oude deel van het park. Het is eind 19e eeuw aangelegd in de romantische Engelse landschapsstijl, waarmee vooral rust en stilte in een natuurlijke omgeving nagestreefd werd.
5 Jan Wolkerstuin
Aan de andere kant van het spoor ligt de Spaarndammerbuurt. Achter het voormalige badhuis is in 2010 de Jan Wolkerstuin aangelegd. Als je niet oplet loop je zo het beeldhouwwerk van de kunstenaar voorbij, dat hij gemaakt heeft van een oude dukdalf.
6 Het Schip
Het Schip is het fantasierijke vlaggenschip van de Amsterdamse School, een creatie van Michel de Klerk uit 1919. Hier is het Museum Het Schip in gevestigd, gewijd aan de Amsterdamse Schoolarchitectuur.
7 Zaanhof
Het Zaanhof is net zo’n verbazingwekkend voorbeeld van volkshuisvesting, uit 1919. De poorten, torentjes en dakkapelletjes wuiven ons al tegemoet, de valken staan op wacht. Mijn huis is mijn kasteel, moet de architect Herman Walenkamp gedacht hebben, een beschutte omgeving voor de bewoners.
Het Zaanhof bestaat uit een dubbele schil: twee randen met woningen staan rondom het openbare binnenterrein. Boven de poorten zijn gedenkstenen ingemetseld. Als je ernaar toe loopt kun je ze lezen. Er spreekt een enorme motivatie uit om voor gewone mensen een bijzondere woning te bouwen. Bestaat zo’n sociaal streven tegenwoordig nog?
8 Houthaven
In de Houthaven lagen ooit de boomstammen opgeslagen, die voor de bouw geïmporteerd werden uit Scandinavië. Ik kan me nog herinneren dat hier grote houten loodsen van Bruynzeel stonden (in de jaren 1970). Lange tijd was dit een terrein voor studentenhuisvesting in containers, maar nu wordt er gebouwd aan een nieuwe wijk met 2700 woningen. Er komt ook een asielzoekerscentrum voor 500 mensen. Het bestaat uit zeven verschillende eilanden, van west naar oost: Wiborg, Stettin, Reval, Narva, Memel, Libau en Karskrona, bijeengehouden door 15 bruggen.
Op het einde van de Houthavenkade zie je de Haparandadam, die er pas sinds 2008 ligt. Boven alles steekt het REM-eiland uit, ooit een platform dat buiten de territoriale wateren stond en commerciële radio uitzond. Aan de overkant heb je het NDSM-terrein en rechts domineert het Pontsteigergebouw.
9 Tunnelpark
Het Tunnelpark verbindt de Houthaven met de Spaarndammerbuurt.
De hoogbouw is ontworpen door Herman Walenkamp, net als het kasteel de Zaanhof.
10 Suikerplein
Het Suikerplein ligt op de plek waar ooit de Wester Suikerfabriek stond. Nog altijd kun je Wester rietsuiker kopen, maar de fabriek is in 1964 gesloten. Het heeft twintig jaar geduurd voordat de gebouwen werden gesloopt en er sociale huurwoningen werden gebouwd.
Bovenstaande foto laat mooi zien hoe de Spaarndammerbuurt erbij lag voor de oorlog, met in het midden de suikerfabriek.
11 Vaarwel
Het beeld Vaarwel van Godelieve Smulders staat op een plek waar de begraafplaats was van de nabijgelegen Maria Magdalenakerk. Het beeld herinnert aan de Amerikaanse bommenwerper, die hier in 1944 is neergestort. Op de zuil staan een vliegtuig en een menselijke figuur, die bezig is afscheid te nemen.
12 F. Domela Nieuwenhuis
Het beeld van Ferdinand Domela Nieuwenhuis (1846 – 1919) van Johan Polet uit 1931 toont een strijdbaar mensch, maar deze Amsterdammer was meestal kalm en beschouwend. Hij was een groot voorvechter van rechten van de gewone mens. Ver voor de invoering van het algemeen kiesrecht kwam hij in de Tweede Kamer terecht voor het kiesdistrict Schoterland in Friesland. Hij vond dat hij in het parlement weinig gedaan kreeg. Hij keerde zich af van het democratisch bestel en voer meer en meer een anarchistische koers, terwijl Pieter Jelles Troelstra de voorman werd van de Sociaal Democratische Arbeiders Partij.
Op de sokkel van het beeld van Johan Polet (1931) staat Prometheus afgebeeld, die het vuur stal van de goden, de Griekse variant van het Eva-en-de-appelverhaal.
Een uitspraak van Domela Nieuwenhuis die tot nadenken stemt: “Men houde in het oog dat tirannen geen slaven maken, maar omgekeerd: slaven maken tirannen. Als een volk slaafs en kruiperig is, dan ontstaat tirannie; is het niet slaafs, dan is er voor tirannie geen plaats.”
13 Ode aan Hansje Brinker
Een roze flatgebouw staat als een baken voor de Staatsledenbuurt. Het gebouw combineert op eigenzinnige wijze roze pleister, blauwe tegels, groene kunststofplaten en rode raamkozijnen. Het gebouw is een creatie van Patrice Girod en Reynoud Groeneveld
Op het dak staat een kunstwerk van de Canadees Noel Harding, een ode aan Hansje Brinker. De rode balk wijst richting Noordzee, de bak water verwijst naar het wilde zeewater en de arm onderdrukt het water.
14 Van Limburg Stirumplein
We lopen recht op het Van Limburg Stirumplein af. Hier staat sinds 1997 een wachthokje, met gezellige cactussen van brons. Er staat ook een reclamezuil annex spreekgestoelte, dat nooit als zodanig wordt gebruikt. De objecten zijn van Frank Halmans en staan er nog als nieuw bij. Geslaagde voorbeelden van houdbare kunst in de openbare ruimte.
Op dit pleintje voel je ook de metamorfose die de buurt heeft doorgemaakt, van koperenknopenbuurt, naar krakersbolwerk en yuppenhotspot. Wat gebleven is, is café de Gruyter. We kunnen daar straks of nu een glaasje drinken.
15 De Blauwe Duim
Gereedschapsuitleen De Blauwe Duim is zo’n beetje de enige relikwie die over is van de krakersfase. In de jaren 1980 was de Staatsliedenbuurt voor een flink deel het domein van de krakers. Burgemeester Van Thijn durfde de buurt amper binnen te gaan. Toen mocht je een woning kraken als die een jaar lang had leeggestaan. De kraakbeweging zette speculanten de voet dwars en maakte veel woningen beschikbaar voor de gewone mens. In 2010 werd het kraken verboden. Maar deze gereedschapsuitleen blijft handig; voor 2 euro kun je voor altijd lid worden.